חוזרים אל מדינת הרווחה? מה קרה ביוון, בריטניה וצרפת

אבירמה גולן לוקחת אותנו מעבר לים ומראה איך היה אפשר להתמודד אחרת עם המשבר הכלכלי (ספוילר: לא כמו אגף התקציבים כאן)

אבירמה גולן

אבירמה גולן

29.6.20

חוזרים אל מדינת הרווחה? מה קרה ביוון, בריטניה וצרפת

photo: Kevin Walsh (CC BY 2.0)

משבר הקורונה הפתיע את מנהיגי העולם המערבי באמצע נמנום שבע ואדיש. פרט לראשי הממשלות הסקנדינביים ולסוציאליסטים שזכו שוב בבחירות בספרד ובפורטוגל, רוב המנהיגים באירופה, בבריטניה ובארה"ב הם במקרה הטוב ימנים מעריצי אגדת היד הנעלמה והשוק החופשי (ולמעשה מקושרים חזק לאנשי ההון ולעתים אף תלויים בהם) ובמקרה הפחות טוב פופוליסטים-ימנים, ניאו-ליברלים חסרי אחריות כלפי החברה והאזרחים (וכמובן תלויים לחלוטין בשלטון ההון ובאינטרסים שלו). כולם התמחו בהפרחת סיסמאות נבובות שחשפו תמהיל מדאיג של בורות עם ניתוק מוחלט מהחברה שבה הם חיים.


הסדר שהם הובילו - הפרטה גורפת וצמצום דרסטי של השרותים הציבוריים והעברת המשאבים לידי גורמי הון פרטיים -  הוא רע לאזרחים, רע לחוסן החברתי ורע לדמוקרטיה. סדר זה הופר באחרונה מדי פעם, אבל עד עתה החטיף להם רק מכה קלה בכנף. בהעדר אלטרנטיבה רצינית ומנהיגות אופוזיציונית מרשימה, הם אולי לא אהודים במיוחד אבל נהנים ממעמד יציב. בבריטניה נסק בוריס ג'ונסון על חורבות מפלגת הלייבור המפוצלת. בצרפת נמחקה המפלגה הסוציאליסטית הוותיקה ופרנסואה מקרון, פוליטיקאי סינתטי חסר ניסיון ובעל השקפת עולם חלולה, גרף את תמיכת המצביעים הליברליים בשמאל ובימין הרך שהיו משותקים מרוב בהלה מעליית הפשיזם הברוטאלי של מרין לה פן.


ביוון שיחק פיצול השמאל לידיו של קיריאקוס מיצוטקיס, איש פיננסים חביב בן האליטה הפוליטית המיוחסת והוותיקה ממפלגת הימין ניאה דמוקרטיה. מיצוטקיס, שרכש השכלה בארה"ב ועבד בבנק צ'ייס בלונדון ובקרן מקנזי, הוא שמרן קלאסי. המוסדות הפיננסיים האירופיים זוכרים לו בחיבה גדולה את תקופת כהונתו כשר הרפורמה בממשלתו של אדוניס סאמאראס, ואת הקיצוצים האגרסיביים שביצע במגזר הציבורי.  כשהוא נבחר, מכון גייטסון הימני-קיצוני בארה"ב פרסם מאמר שכותרתו "ממשלת יוון מתקנת את הנזקים של שנות השלטון הסוציאליסטי". האמת שונה, כמובן. מיצוטקיס ירש ממפלגת סיריזה - שהרכיבה את הממשלה במהלך שתי הקדנציות לפני הבחירות האחרונות ב-2019 - קופה ציבורית מלאה, שאפשרה לו להתחיל ליישם את מדיניותו במצב לא רע.


ואז לפתע נחתה על יוון מכה כפולה. באוקטובר ארדואן פתח את הגבול והדף אל האיים האגאיים (שהתחילו בקושי להתאושש מגל הפליטים הקודם) ואל האזור ההררי הצפוני עשרות אלפי פליטים נואשים, וזמן קצר אחר כך אילצה התפרצות המגפה את הממשלה להטיל סגר מלא על המדינה. אין עסקים, אין בתי ספר, והכי חמור – התיירות מתה. ליוון, שרק הצליחה לצוף מעל למים והתחילה לגעת באפשרות של יציבות כלכלית-חברתית, עלולה הפגיעה בתיירות, בעסקים ובתנועה הימית והאווירית להיות אנושה ממש.


בצרפת העניינים לכאורה רגועים יותר, אבל מתחת לפני השטח מבעבעות בעיות רותחות. מקרון התמודד רע מאוד בשנה האחרונה עם משבר עמוק שנרגע זמנית אבל נשאר טעון בפוטנציאל פיצוץ עצום: האפודים הצהובים כופפו לו את הידיים. בתקשורת הישראלית לא היה אמנם זכר לשביתה ולמאבק המרשים והבלתי מתפשר של איגודי העובדים בסתיו האחרון, אבל למעשה אירעה שם שביתה של חודש שלם, ששיתקה את התחבורה ואת השירותים גם בעיצומם של חג המולד והשנה החדשה. השביתה אילצה את מקרון לקחת את רפורמת גיל הפרישה, שהתחיל בה בקול תרועה רמה ומבלי לנהל מו"מ עם הארגונים, ולהחזיר אותה למגירה.


כאמור, המשבר הזה היה רק קצה הקרחון של העימות בין המעמד הנשחק לבין השלטון העשיר, השבע והמנותק, ושל הקושי של צרפת להיפטר מהבירוקרטיה המסורבלת החוסמת אפשרויות התפתחות בפני מיליוני צעירים. הפערים האבסורדיים בין עשירים לעניים, האבטלה החריפה בעיקר בקרב צעירים בוגרי אוניברסיטאות, הפגיעה בחקלאות שהיתה תמיד בבת עינה של הרפובליקה, המתח האתני והתגברות העבריינות בפרברים - כל אלה מייצרים חומר נפץ המאיים על היציבות הדמוקרטית ועל הלכידות החברתית.


בבריטניה, הטלטלה שהממלכה התחילה לעבור רגע לפני פרוץ המגפה עדיין לא ניכרת במלואה. תהליך ההיפרדות מאירופה נמצא רק בראשיתו, ועדיין לא ברור עד כמה הנזקים לכלכלה ולחברה הבריטית יהיו משמעותיים. כך או כך, שנים של שלטון הימין פגעו עמוקות במדינת הרווחה המפוארת שהוקמה אחרי מלחמת העולם השנייה, ואילו התהליך הנלעג של הברקזיט מרגע ההתפטרות של ראש הממשלה קמרון, דרך האפיזודה המזיקה של תרזה מיי ועד להכרעה הסופית של ג'ונסון, חשפו חברה מגזרית ומשוסעת יותר מאי פעם, חסרת תקווה ועייפה.


איש משלושת המנהיגים לא היה מוכן לקראת המגפה. וברור שהתשתיות הציבוריות ששלושתם להוטים להחליש ולהפריט נתפסו בקלקלתן. את המרפאות הציבוריות שסיריזה פתחה בכל הערים, העיירות והכפרים בפריפריה, שברובן הוצבו גם מיטות טיפול נמרץ, הזדרז מיצוטקיס לסגור כאחד מצעדי הצמצום הראשונים של ממשלתו החדשה. בבריטניה פגשה המגפה מערכת בריאות ציבורית מוחלשת ומדולדלת. כאילו לא היה די בכרסום בן שנים בתקציב ובכוח האדם של ה-NHS, ג'ונסון והוגי הדעות הניאו ליברלים המריעים לו סבורים בכלל שהשירות הציבורי הזה ראוי להפרטה.


אבל המגפה הפכה את הקערה על פיה. שלושת ראשי המדינות, ואולי לא רק הם אלא סביבתם הפוליטית והמקצועית, נהגו להפך מהצפוי. מבלי להודות בכך, הם ביצעו פנייה חדה אל עקרונות הברזל של מדינת הרווחה.


כבר בשבוע השני להתפרצות המגפה בארצו מקרון פנה לאזרחי ארצו בנאום שקול וחגיגי, שופע אופטימיות ותקווה. הוא הבטיח שהמדינה אחראית לכך שאף אזרח לא ייפגע מהמשבר, והתחייב לפנות להנהגת האיחוד האירופי ולתבוע שיתוף פעולה של המדינות המובילות. בתי הספר נסגרו אך מערכת הלימוד מרחוק החלה לפעול בזריזות; השכירים שהוצאו לחופשה כפויה קיבלו מיד 80% משכרם. התקנה בחוקה האוסרת על משכירי דירות להוציא דיירים שמתקשים לשלם את שכר הדירה בשלושת חודשי החורף יושמה החל מחודש מרס עד למועד לא ידוע. האחריות איננה מתגלגלת על המשכירים, שבצרפת כמעט כולם חברות ביטוח גדולות. באמצעים הבאים שננקטו הסתבר שהממשלה סופגת את ההפסדים.

מקרון לא המציא את הגלגל. החוקה הרפובליקאית רואה במדינה אחראית לרווחת האזרחים, אף שהפרשנות לאחריות זו שונה מהאחריות כפי שהסוציאליסטים מבינים אותה. הוא גם לא ביטל את שלל רפורמות הצנע שהכריז עליהן בשנה שעברה, אבל ברור למדי שהוא מבין שההרחבה והאחריות היא  הדרך היחידה להתמודד עם משבר. מזכ"ל המפלגה הסוציאליסטית, אוליביה פור, הגדיר זאת היטב בראיון ל"לה פיגרו": "מקרון גילה את יתרונותיה של מדינת הרווחה", הוא אמר, והוסיף שהוא מקווה שהערכים האלה יובילו גם בהמשך, ושהנשיא יזנח את רפורמת גיל הפרישה.


בשלב הבא הודיעה ממשלת צרפת על אמצעים נוספים, המחייבים את הממשלה לספוג הפסדים של אנשים פרטיים ושל עסקים:


תמיכה כלכלית לעובדים חולים ובני משפחתם. כיסוי מלא של חופשת מחלה בתשלום, ללא השתתפות המעסיק, עבור עובדים שיצטרכו להישאר בבית כדי לטפל בילדיהם. סיוע בהתמודדות עם צרכי טיפול בלתי צפויים: הורים שנפגעו מסגירה של בית הספר או מבידוד עצמי יהיו זכאים לחופשת מחלה בתשלום אם לא ניתן למצוא הסדרי טיפול או עבודה חלופיים, למשל עבודה מרחוק. חלק מבתי הספר ומתקני הטיפול בילדים נותרים פתוחים עם צוות בסיסי, במטרה לדאוג לילדים של עובדי שירותים חיוניים. תמיכה כלכלית בעובדים שאיבדו את מקום עבודתם ובעצמאיים: הקמת קרן סולידריות לחברות קטנות. כיסוי של עסקים קטנים מאוד, עובדים עצמאים ויזמי מיקרו שחווים ירידה חדה מאוד במחזור. מובטלים ימשיכו לקבל את הטבותיהם ותקופת ההסגר לא תיספר בחישובי זכויות דמי האבטלה. ישולם שכר לעובדי קבלן עבור כל משך המשימה, כפי שתוכנן במקור, גם אם הם לא יכולים לעבוד בגלל אמצעי ההסגר.


ביוון הודיע מיצוטקיס על מספר צעדים מפתיעים, שביניהם הבטחה למעסיקים כי המדינה תפצה אותם בנדיבות אך ורק בתנאי שלא ינצלו את המשבר לפיטורי עובדים. השכירים שהוצאו לחל"ת אמורים לקבל כבר עכשיו את דמי האבטלה המלאים, והממשלה התחייבה לנקוט אמצעים נוספים להקלה על המשבר הכלכלי. הבעיה המרכזית ביוון היא הדלדול החמור של השירותים הציבוריים, בעקבות יותר מעשר שנות צנע בלתי אנושי והפרטה שנכפו על המדינה כתנאי להיחלצות מהמשבר. אלא שהיוונים, גם הפחות שמאלנים שביניהם, מעולם לא ויתרו על העיקרון של מדינת הרווחה, ואחריותה של המדינה כלפי האזרחים היא עיקרון מובן מאליו, חרף הייאוש העמוק מהפוליטיקה בכלל ומהפוליטיקאים היוונים בפרט.

על ג'ונסון קשה אמנם לדבר בהקשר של מדיניות. הוא מזגזג, מלהג ומשנה עמדות מרגע לרגע, ולמרות זאת מהר מאוד הסתבר שממשלתו נוקטת אמצעים מרחיקי לכת לתמיכה בנפגעי המשבר.


בין האמצעים האלה אפשר למצוא תמיכה כלכלית לעובדים חולים ובני משפחתם: זכאות לחופשת מחלה מהמעסיק מהיום הראשון במקום מהיום הרביעי בשגרה. עובדים שאינם זכאים לחופשת מחלה ממקום העבודה, עשויים להיות זכאיים לקצבה (בדומה לאובדן כושר עבודה/נכות) מהיום הראשון במקום מהיום השמיני. ולעובדים בבידוד שלא יכולים לעבוד מהבית ניתנה זכאות לדמי מחלה.


עובדים שאיבדו את מקום עבודתם ועצמאיים זכו לתמיכה כלכלית הכוללת: הגדלת קצבאות הבטחת הכנסה בסכום של אלף ליש"ט ל-12 החודשים הקרובים. גם עובדים ששכרם נפגע יכולים לקבל השלמה ממערכת הרווחה; הגדלת הזיכוי הבסיסי במס; עובדים שהוצאו לחופשה ללא תשלום יכולים לקבל 80% משכרם עד תקרה של 2,500 ליש"ט לחודש, ועצמאיים עם רווחים ממוצעים מתחת 50 אלף ליש"ט עשויים להיות זכאיים למענק בסכום של 80% מהרווחים לתקופה של שלושה חודשים לפחות. התוכנית נכנסה לתוקף בחודש יוני, ועד אז עצמאיים יכלו לקבל הבטחת הכנסה בגובה דמי המחלה המשולמים לשכירים.


סיוע לחברות להתאים את זמן העבודה ולשמור על משרות: חברות וארגונים שנקלעו לקשיים יכולים לקבל מענק מהממשלה כדי לממן 80% משכרם של העובדים שלא פוטרו אך אינם עובדים בפועל בגלל משבר הקורונה, עד לתקרה של 2,500 ליש"ט לחודש.


תמיכה כספית לחברות שנפגעו מירידת הביקוש: הממשלה מציעה כמה כלי סיוע לחברות שנפגעו כלכלית מהמצב, לרבות דחייה בתשלומי מע"מ; מימון ממשלתי לחופשת מחלה עבור ארבעה עשר ימים לחברות המעסיקות עד 200 עובדים; הלוואות ייעודיות למעסיקים; ביטול מיסוי מקומי לעסקים קטנים לרבות בענף התיירות למשך שנה; מענק כספי לעסקים זעירים בסכום של 3,000 ליש"ט.


סיוע לעובדים חסרי ביטחון מבחינה כלכלית להישאר בבתיהם: ננקטים כמה כלי מדיניות, לרבות דחייה בתשלומי משכנתאות ועיכוב בפינוי דיירים המתגוררים בשכירות בדיור הציבורי או בשוק הפרטי.


אפשר לשער שאילו לפני שנתיים היה בא מישהו ומבשר לג'ונסון ולראשי מפלגתו שזה מה שהם יעשו בשנת 2020, הם היו מתחלחלים. מכל מקום, המבחן הגדול עוד לפניהם. אם לאחר שהמגפה תיעצר הם לא ישקיעו מיליארדים במערכת הבריאות הציבורית, יוסיפו תקנים ומיטות ויצטיידו ביחידות טיפול נמרץ בכל רחבי המדינה, הכל יחזור לקדמותו. בחודשים האחרונים בתי החולים בערי בריטניה כרעו תחת הנטל ונמצאו בכאוס נורא, למרות הגיוס הבהול של סטודנטים לרפואה וגמלאים. צרפת תצטרך לחשב מסלול מחדש, ו"הנשיא הסוציאליסט" יצטרך להוכיח שהוא באמת כזה. ויוון? ליוון לא נותר אלא לאחל שגם הפעם הזאת תצליח לשרוד. אופוזיציית שמאל חזקה כבר יש לה. אבל גם היסטוריה פוליטית וכלכלית מרה.

אבירמה גולן היא סופרת, מתרגמת ופובליציסטית. עד 2012 היתה חברת הנהלת מערכת בעיתון ״הארץ״, וכיום מכהנת כיו״ר שותפה של עמותת סיכוי לשוויון אזרחי וחברה בהנהגה של תנועת עומדים ביחד.

عائدون إلى دولة الرّفاه؟ ماذا حدث في اليونان، بريطانيا وفرنسا

تأخذنا أفيراما جولان إلى ما خلف البحار لترينا كيف كان بالإمكان التعامل بشكلٍ مختلفٍ مع الأزمة الاقتصادية (تلميح: ليس كما يفعل قسم الميزانية هنا)

أفيراما جولان

أفيراما جولان

29.6.20

عائدون إلى دولة الرّفاه؟ ماذا حدث في اليونان، بريطانيا وفرنسا

photo: Kevin Walsh (CC BY 2.0)

فاجأت أزمة الكورونا معظم قادة العالم الغربي بينما هم غافلون داخلون في حالةٍ من السبات واللا مبالاة. عدا عن رؤساء حكومات الدول الأسكندنافية والاشتراكيين الذين فازوا مجددًا بالانتخابات في إسبانيا والبرتغال، معظم القادة في أوروبا، بريطانيا والولايات المتحدة الأمريكية هم بأحسن حال يمينيّون مناصرون لنظرية اليد الخفية والسوق الحرة (وبطبيعة الحال تربطهم علاقة قوية بأصحاب الثروات، بل وأحيانًا هم مرتبطون بهم)، وبالحال الأسوأ هم شعبويّون-يمينيّون، ليبراليون جدد عديمو المسؤولية تجاه المجتمع والمواطنين (وبالطبع مرتبطون بشكلٍ مطلق بسلطة المال ومصالحها). جميعهم تخصصوا بابتكار شعارات فارغة كشفت عن مزيج مقلق من الجهل مع انقطاع كامل عن المجتمع الذي يعيشون به.


النظام الذي قادوه - خصخصة واسعة ومتتابعة، تقليص حادّ بالخدمات العامة ونقل الموارد لجهات خاصة متمكّنة ماديًا - هو سيء للمواطنين، سيء للثبات المجتمعي وسيء للديمقراطية. في الفترة الأخيرة، اختلّ هذا النظام مرارًا، ولكنّه لم يسفر إلّا عن ضربة خفيفة في الجناح. مع انعدام بديلٍ جدّيّ وقيادة معارضة مقنِعة، حتّى لو يتمتعوا بالشعبية الكافية، فإنهم يحظون بالاستقرار. في بريطانيا، صعد بوريس جونسون على أنقاض حزب العمّال المنقسم. في فرنسا امّحى الحزب الاشتراكي العريق وحظي فرانسوا مكرون، السياسي الزائف عديم الخبرة وذو الرؤية الضيقة، بدعم الناخبين الليبراليين من اليسار ومن اليمين "الناعم" الذي شُلَّ تمامًا عقب صعود الفاشية الوحشية التي امتازت بها مارين لوبان.


في اليونان خدم انقسام اليسار كيرياكوس ميتسوتاكيس، رجل الأعمال الشعبي ابن النخبة السياسية المعتبرة والعريقة من حزب اليمين نيا ديموكراتيا. ميتسوتاكيس، الذي درس في الولايات المتحدة الأمريكية وعمل في بنك تشيس بلندن وفي صندوق ماكنزي، هو محافظ تقليدي. تذكر له المؤسسات المالية الأوروبية بإعجابٍ كبير حقبة تولّيه منصب وزير الإصلاح بحكومة أدونيس ساماراس، والتقليصات القاسية التي فرضها بالقطاع العام. حين انتُخِب، نشر المعهد الأمريكي اليميني المتطرف "جيتسون" مقالة بعنوان "حكومة اليونان تصلح أضرار سنوات الحكم الاشتراكي". الحقيقة، بالطبع، مختلفة تمامًا عن ذلك. ميتسوتاكيس ورث عن حزب سيريزا - الذي ركّب الحكومة خلال ولايتين سبقتا الانتخابات الأخيرة عام ٢٠١٩ - خزينة عامة ممتلئة، كانت قد مكّنته من المباشرة بتنفيذ سياسته بوضعٍ جيّد.


وعندها فوجئت اليونان بضربة مضاعفة. في تشرين الأول-أكتوبر، فتح أردوغان وألقى بعشرات آلاف اللاجئين اليائسين إلى جزر بحر إيجة (والتي كانت قد بدأت لتوّها بالانتعاش من موجة اللجوء السابقة) وإلى المناطق الجبلية الشمالية، ولم يمضِ منذ ذلك الحين الكثير من الوقت حتّى أجبر تفشّي الوباء الحكومة على فرض إغلاقٍ تامّ على الدولة. ما من مصالحٍ تعمل، لا مدارس مفتوحة، والأسوأ من كلّ ذلك - ماتت السياحة. بالنسبة لليونان، التي قد بدأت تطوف للتّو فوق الماء وتلمس إمكانية تحقيق الاستقرار الاقتصادي-الاجتماعي المرجو، فإن تضرّر كلّ من السياحة، سوق العمل والحركة البحرية والجوية من شأنه أن يكون كارثيًا.


في فرنسا تبدو الأمور أقلّ صخبًا، ولكن خلف هذه الصورة تختبئ مشاكل حارقة. في العام الماضي تعامل مكرون بشكلٍ سيءٍ للغاية مع أزمة عميقة كانت قد هدأت مؤقتًا، ولكنها بقيت مشحونةً باحتمال التسبب بانفجارٍ ضخم: السترات الصفراء قد لَوَت ذراعيه. رغم تجاهل الإعلام الإسرائيلي للإضراب والنضال اللافت وغير المتهاون الذي خاضته النقابات العمالية في الخريف الماضي، إلّا أن ثمّة إضراب دام هناك لمدّة شهرٍ بأكمله، وأسفر عن شلّ المواصلات والخدمات العامة حتّى في خضمّ الاحتفال بعيد الميلاد ورأس السنة الجديدة. عقب هذا الإضراب اضطرّ مكرون للتراجع عن الخطة الإصلاحية لجيل التقاعد، والتي كان قد باشر بها بضجّة كبيرة ودون إدارة أي مفاوضات بشأنها مع التنظيمات والنقابات العمالية، وإرجاعها للدرج.


كما قد ذُكِر، شكّلت هذه الأزمة نقطة بداية للنزاع ما بين الطبقة المضطَهَدة من جهة والنظام الثري، الشبعان والمنقطع عن الواقع من جهةٍ أخرى، ومؤشرًا لعدم قدرة فرنسا على التخلص من البيروقراطية المعقدة التي تقف عائقًا أمام تطوّر الملايين من الشباب. الفجوات العبثية بين الأغنياء والفقراء، انتشار البطالة بالأساس بأواسط الشباب خرّيجي الجامعات، إلحاق الضرر بالزراعة والتي لطالما كانت القلب النابض للجمهورية، التوترات العرقية وتصاعد الجريمة والمخالفات القانونية في الضواحي - جميع هذه العوامل تشكّل معًا تهديدًا جدّيًا على الاستقرار الديمقراطي وعلى التماسك الاجتماعي.


في بريطانيا، لم تُعرَف بالكامل بعد تبعات الزلزال الذي بدأ في المملكة لحظةً قبل تفشّي الوباء. لا تزال عملية الانفصال عن أوروبا في مراحلها الأولى، ولم يتضح بعد حجم الأضرار التي من المتوقع أن تلمّ بالاقتصاد والمجتمع البريطاني. على أيّ حال، سنوات تولّي اليمين للحكم مسّت بشدّة بدولة الرفاه الفاخرة التي قامت ما بعد الحرب العالمية الثانية، ذلك مرورًا بعملية الانفصال السخيفة عن الاتحاد الأوروبي منذ لحظة استقالة رئيس الحكومة كاميرون، والتي تخللتها حقبة تريزا ماي وانتهت بالقرار النهائي بهذا الشأن بعهد جونسون. عملية انسحاب بريطانيا من الاتحاد الأوروبي (بريكزيت) كشفت عن مدى الانقسام، التفتت والإرهاق الذي ألمّ بالمجتمع البريطانيّ أكثر من أيّ وقتٍ مضى.


لم يكن أيٌّ من أولئك القادة الثلاثة مستعدًا لمواجهة الوباء. هذا وقد بات واضحًا أن سعي الثلاثية هذه لإضعاف وخصخصة البنى التحتية العامة أثبت فشلها وتلفها. سارع ميتسوتاكيس لإغلاق العيادات العامة التي افتتحها حزب سيريزا بجميع المدن، البلدات والقرى بالضواحي (والتي شملت بغالبيتها أسرة علاج مكثف)، وذلك ضمن الخطوات التقليصية الأولى التي قامت بها حكومته الجديدة. استقبلت بريطانيا الوباء بجهاز صحّي عام ضعيف، واهن وفقير. آمن جونسون وأعوانه المفكرين الليبراليين الجدد بضرورة خصخصة الجهاز الصحي العام، وكأنه لم يكن كافيًا التقليص الذي امتدّ لسنوات بالميزانيات وبالموارد البشرية لل-NHS.


ولكنّ الوباء قلب جميع الموازين. رؤساء الدول الثلاثة هؤلاء، ومعهم بيئتهم السياسية والمهنية كذلك، تصرفوا بخلاف كل التكهنات. دون الاعتراف بذلك، توجه كل منهم للاعتماد على أسس وقيم دولة الرفاه.


في الأسبوع الثاني لتفشّي الوباء في بلاده، توجّه مكرون للمواطنين بخطاب رزين ينبعث منه الأمل والتفاؤل. وعد بخطابه بتحمّل الدولة مسؤولية عدم تضرّر أي مواطن من الأزمة، والتزم بالتوجه لقيادة الاتحاد الأوروبي للمطالبة بالتعاون ما بين الدول المتقدمة. أغلقت المدارس أبوابها إلا أن التعليم عن بعد سرعان ما بدأ بالعمل؛ تلقّى العمال الأجيرون الذين أُخرِجوا لإجازة قسرية فورًا ٨٠% من دخلهم. تمّ تطبيق البند القانوني الذي يمنع مؤجّري البيوت من إخراج مستأجرين يصعب عليهم تسديد الأجرة في أشهر الشتاء بدءًا من آذار-مارس وحتّى إشعارٍ آخر. هذا ولم يقع العبء على المؤجرين، والذين غالبًا ما يكونوا في فرنسا شركات تأمين كبيرة. تبيّن لاحقًا من الخطوات التي تم اتّباعها أن الحكومة هي من تكبّدت الخسائر هذه.

لم يبتكر مكرون شيئًا بالحقيقة. يرى الدستور الجمهوري الدولة مسؤولةً عن رفاه المواطنين، ذلك رغم كون التفسير لهذه المسؤولية مختلفًا عن المسؤولية حسب مفهوم الاشتراكيين. هو كذلك لم يلغِ الإصلاحات التقشفية الكثيرة التي كان قد أعلن عنها في العام الماضي، ولكن من الواضح للغاية أنه يعي أن الطريق الوحيد للتعامل مع الأزمة يمرّ عبر التوسيع وتحمل المسؤولية. أوليفييه فور، السكرتير العام للحزب الاشتراكي، وصف الأمر بدقّة في مقابلة ل-"لا فيغارو": "كشف مكرون عن حسنات دولة الرفاه"، قال، وأضاف أنه يأمل أن تحتل هذه القيم موقعًا مركزيًا مستقبلًا، وأن يحيد الرئيس عن إصلاح جيل التقاعد.


في مرحلةٍ لاحقة أعلنت حكومة فرنسا عن وسائل إضافية، تجبر الحكومة على تكبّد خسائر مواطنين ومصالح تجارية:


دعم مادّي لعمّالٍ مرضى وذويهم. تغطية كاملة للإجازة المرضية، دون اشتراك المشغّلين، لعمّالٍ اضطروا على البقاء في البيت مع أبنائهم. المساعدة بالتعامل مع احتياجات العناية غير المتوقعة: أولياء أمور تأذوا من إغلاق المدارس أو من الحجر الذاتي يحظون بإجازة مرضية مدفوعة مستحقة بحال لم تتاح لهم إمكانية إيجاد طرق بديلة للعناية أو للعمل، كالعمل عن بعد على سبيل المثال. إبقاء بعض المدارس ومراكز علاجية للأطفال مفتوحة مع طاقم مصغر، بهدف رعاية أبناء العاملين بأماكن توفّر خدمات حيوية. دعم مادي للعمّال الذين فقدوا عملهم وللمستقلين: إنشاء صندوق تضامن للشركات الصغيرة. تقديم الدعم الكامل للمصالح التجارية الصغيرة جدًا، للعاملين المستقلين وللمبادرين الذين يواجهون تراجعًا حادًا بدورة مدخولاتهم. يواصل العاطلون عن العمل تلقّي الامتيازات ولا تُحتَسب مدة الحجر الصحي في حساب استحقاقهم لمخصصات البطالة. دفع رواتب للعمّال عن طريق مقاولين حتى الانتهاء من المهمة، كما كان مخططًا من البداية، حتى لو لم يتمكنوا من العمل بسبب إجراءات الحجر.


في اليونان، أعلن ميتسوتاكيس عن عدة خطوات مفاجئة، تضمنت تعهدًا للمشغلين بأن تقوم الدولة بتعويضهم بسخاء شريطة عدم استغلال الأزمة لإقالة موظفين. الموظفون الأجيرون بدأوا بتلقي مستحقات البطالة كاملةً، كما والتزمت الحكومة باتخاذ إجراءات إضافية للحد من أبعاد وإسقاطات الأزمة الاقتصادية. تتلخص المشكلة الرئيسية في اليونان بالتقليص الخطير في الخدمات العامة، عقب أكثر من عشر سنوات تقشف لا إنساني وخصخصة فُرِضت على الدولة كشرط للنجاة من الأزمة. غير أن اليونانيين، يشمل من هم أقلّ ميولًا لليسار، لم يتنازلوا أبدًا عن مبدأ دولة الرفاه، ومسؤولية الدولة تجاه المواطنين هي بمثابة مبدأ مفهوم ضمنًا ولا خلاف عليه، ذلك رغم اليأس العميق من السياسة عمومًا ومن السياسيين اليونانيين على وجه الخصوص.


يصعب في الواقع التطرق لجونسون في سياق الحديث عن السياسات. فهو يغير مسارات، يتفوه بالترهات ويبدل مواقف بين اللحظة واللحظة، ومع ذلك، سرعان ما تبين أن حكومته تتّبع إجراءات جدّية وبعيدة المدى لدعم المتضررين من الأزمة.


بين هذه الإجراءات يمكننا أن نجد الدعم الاقتصادي للعمّال المرضى وذويهم: الحق بالخروج لإجازة مرضيّة من المشغل منذ اليوم الأول بدل الرابع كما هو متّبع هناك. الموظفون الذين لا يتمتعون بحق الخروج لإجازة مرضيّة من مكان عملهم، قد يكون بإمكانهم تلقّي مخصّصات من الدولة (مثل فقدان القدرة على العمل / العجز) منذ اليوم الأول بدل الثامن. وللعمال الذين يقبعون بحجرٍ بيتي ولا يمكنهم إنجاز عملهم من البيت، مُنِح استحقاق لتلقي دفعات مرضيّة.


العمال المستقلون والموظفون الذين فقدوا مكان عملهم حظوا بدعمٍ ماديٍ شمل: رفع مخصصات ضمان الدخل بألف جنيهًا إسترلينيًا لل-١٢ شهرًا القادمين. كما وأتيحت الإمكانية للعمال الذين تراجع دخلهم لتلقّي استكمال دخل من جهاز الرفاه الاجتماعي؛ زيادة الائتمان الضريبي الأساسي؛ إتاحة المجال للموظفين الذين تمّ تسريحهم لإجازات غير مدفوعة الأجر لتلقّي ٨٠% من رواتبهم حتى سقف ٢،٥٠٠ جنيه إسترليني بالشهر الواحد، وقد يكون بإمكان المستقلون ذوي الدخل المتوسط لغاية ٥٠ ألف جنيه إسترليني الحصول على منحة تعادل ٨٠% من أرباحهم لمدة ثلاثة شهورٍ على الأقلّ. دخلت هذه الخطة إلى حيز التنفيذ في شهر حزيران الفائت، وحتى ذلك الحين تلقّى المستقلون ضمان دخل بقدر مستحقات الإجازة المرضيّة التي تُدفَع للأجيرين.


مساندة الشركات بملاءمة أوقات عملها والحفاظ على الوظائف القائمة: بإمكان الشركات والمنظمات التي واجهت صعاب تلقّي مِنحًا من الحكومة لتمويل ٨٠% من رواتب الموظفين الذين لم تتمّ إقالتهم ولكنهم لا يعملون حقًا بسبب أزمة الكورونا، حتى سقف ٢،٥٠٠ جنيهًا إسترلينيًا في الشهر.

تقديم دعم مادّي للشركات التي تضررت من قلة الطلب: تعرض الحكومة على الشركات التي تضررت اقتصاديًا من الأوضاع عدة آليات دعم، تشمل تأجيل دفع ضريبة القيمة الإضافية؛ تمويل حكومي للإجازات المرضيّة لأربعة عشر يومًا للشركات التي تشغّل حتى ٢٠٠ موظفًا؛ قروض خاصة للمشغّلين؛ إلغاء الضرائب المحلّية للمصالح الصغيرة يشمل ذلك قطاع السياحة لمدة عام؛ تقديم منحة مالية لمصالح صغيرة بقيمة ٣،٠٠٠ جنيهً إسترلينيًا.


دعم العمال معدومي الأمان الاقتصادي للبقاء في بيوتهم: تم تطبيق عدة آليات سياسية، شملت تأجيل دفعات القروض الإسكانية وتعليق إخلاء سكان بالإيجار في المساكن العامة أو بسوق العقارات الخاص.


يمكن التخمين أنه لو أتى أحدهم قبل عامين لجونسون وقادة حزبه وأخبرهم بأن هذا ما سوف يفعلونه بحلول عام ٢٠٢٠، لصُعِقوا. على أي حال، الامتحان الكبير لا يزال أمامهم. بحال لم يستثمروا بعد مرور الوباء ملياردات بالجهاز الصحي العام، يضيفوا المزيد من الوظائف، يزيدوا عدد الأسرّة ويتجهّزوا بوحدات عناية مكثّفة في كافة أنحاء البلاد، سيعود الحال إلى سابق عهده. في الشهور الماضية قبعت المشافي في مدن بريطانيا تحت عبء كبير في حالةٍ من فوضى عارمة، ذلك رغم استدعاء طلاب الطب والأطباء المتقاعدين للعمل بشكلٍ مستعجَل وطارئ. سيتيعيّن على فرنسا إعادة حساباتها، وسيُطلَب من "رئيسها الاشتراكي" إثبات كونه حقًا كذلك. واليونان؟ لم يتبقَّ لليونان إلا التمني لها بالنجاح في البقاء هذه المرة أيضًا. هي تملك اليوم معارضةً يساريةً قويّة. ولكن أيضًا تاريخًا سياسيًا واقتصاديًا قاسيًا.

أفيراما جولان هي أديبة، مترجِمة وصحفيّة. حتى عام ٢٠١٢ شغلت منصب عضوة إدارية في جريدة "هآرتس"، وتشغل اليوم منصب رئيسة مشاركة لجمعية سيكوي للمساواة المدنية، وهي عضوة في قيادة حراك نقف معًا.

 الجمهور العربي: قيود الهيمنة مغلقة في صندوق

الجمهور العربي: قيود الهيمنة مغلقة في صندوق

دوف حنين وداني فيلك

إذا كنتِ امرأة، فإنّ بينيت هو عدوّك الأكبر

إذا كنتِ امرأة، فإنّ بينيت هو عدوّك الأكبر

دورون أروخ

سوف يغرق الشرق الأوسط بالمياه عمّا قريب - مقابلة مع نوعَم خومسكي وروبرت بولين

سوف يغرق الشرق الأوسط بالمياه عمّا قريب - مقابلة مع نوعَم خومسكي وروبرت بولين

سالي عبد وعيلاي أبرموفيتشة

הציבור הערבי: מגבלותיה של הגמוניה סגורה בקופסה

הציבור הערבי: מגבלותיה של הגמוניה סגורה בקופסה

דב חנין ודני פילק

אם את אישה, בנט הוא האויב הכי גדול שלך

אם את אישה, בנט הוא האויב הכי גדול שלך

דורון ארוך

בקרוב, המזרח התיכון יוצף במים - שיחה עם נועם חומסקי ורוברט פולין

בקרוב, המזרח התיכון יוצף במים - שיחה עם נועם חומסקי ורוברט פולין

סאלי עבד ועילי אברמוביץ'