הציבור הערבי: מגבלותיה של הגמוניה סגורה בקופסה

במציאות שמרגישה כחסרת סיכוי ולעיתים כללא מוצא, דני פילק ודב חנין מציגים מה אפשר לעשות ואיך צריך לעשות את זה. פרקים נבחרים מספרם "מה לעשות עכשיו"

דב חנין ודני פילק

דב חנין ודני פילק

17.1.21

הציבור הערבי: מגבלותיה של הגמוניה סגורה בקופסה

כריכת הספר "מה לעשות עכשיו", בהוצאת ידיעות ספרים

לרכישת הספר בהנחה לחצו על הקישור והכניסו את הקוד 5221 


הקדמה


להדליק אור בימים אפלים


זהו ספר אופטימי המכוון גם לפסימיסטים.


האופטימיות של הספר הזה איננה נאיביות. אנחנו לא מתכוונים להציע גן עדן של שוטים. אנחנו ערים לגמרי לדרמטיות של המציאות במאה ה-21 ולסכנותיה הרבות. אכן, רוח רעה מנשבת בעולם בעת כתיבת הספר הזה.


וזו השאלה הראשונה שאיתה אנחנו בעצם צריכים להתמודד: האם אפשר לדבר על שינוי משמעותי לטובה בעולם חברתי שבו מסתמנים עכשיו דווקא שינויים מדאיגים לרעה?


אנחנו משוכנעים שכן. וזו בעצם תהיה הטענה המרכזית של הספר.


איננו מתעלמים מהסכנות הגדולות הקיימות, וגם לא ממעיטים מעוצמתן. הטענה שלנו היא שהסכנות והאיומים הניצבים בפנינו מסמנים גם פתחים לשינוי. והשינוי יכול להיות חיובי אם נדע לנתח נכונה את מצב העניינים בחברה, ואם נדע לסמן – מתוך הניתוח הזה – אסטרטגיה של שינוי. מטרתנו בספר זה היא לא רק לשרטט חזון של שינוי חיובי אלא בעיקר לסמן דרך, תכנית פעולה, כדי לקדם אותו בפועל.


הציבור הערבי: מגבלותיה של הגמוניה סגורה בקופסה


אחרי הקמת המדינה הפכה האוכלוסייה הערבית למיעוט שנשאר במולדתו, מתוך עם שברובו הפך לפליטים. מציבור שבתקופת המנדט הבריטי היה הרוב בארץ הפך למיעוט מוחלש. בשני העשורים הראשונים לקיומה של המדינה, היישובים הערביים היו תחת ממשל צבאי. הממסד שלט בציבור הערבי גם בעזרת פוליטיקת החמולות, וגם באמצעות מפלגות החסות שהוא הקים. נאמנותן של המפלגות האלה לממסד היתה מובהקת. חברי הכנסת מטעמן לא בחלו אפילו בתמיכה בהמשך קיומו של הממשל הצבאי, בניגוד מוחלט לאינטרסים של הציבור שהם היו אמורים לייצג.


הכוח הפוליטי היחיד בקרב האוכלוסייה הערבית שפעל מחוץ למעגלי ההשפעה של הממסד היה המפלגה הקומוניסטית הישראלית (מק"י). בתחילת הדרך, מק"י היתה רחוקה מאוד מדומיננטיות בציבור הערבי. ב-1947 היא תמכה בהחלטת החלוקה, החלטה שנדחתה על-ידי רוב העם הפלסטיני והנהגתו באותם הימים. אבל למרות תמיכתם בהקמת מדינת ישראל, פעילי מק"י נרדפו על-ידי הממסד הישראלי שעשה הכול כדי לדחוק את המפלגה לשוליים הבלתי-לגיטימיים.


בתנאים המורכבים האלה, בנתה המפלגה בציבור הערבי פרויקט רב-ממדי שחרג הרבה מעבר לעשייה המפלגתית הישירה. מרכיב מרכזי שלו היה הפעילות התרבותית, האמנותית והספרותית, בין השאר באמצעות העיתון "אל-איתיחאד" והירחון הספרותי "אל-ג'דיד". שני אלה הפכו במות מרכזיות של יוצרים אשר ביטאו ביצירותיהם מסרים של מאבק לאומי וחברתי למען שינוי, בצד מסרים אישיים. סביב סניפי המפלגה פעלו קבוצות של תנועת הנוער שלה, שהיתה ביישובים רבים המסגרת היחידה לתרבות פנאי ולחינוך בלתי-פורמלי לנוער. החל משנות ה-1960 המפלגה שלחה ללימודים אקדמיים בברית-המועצות ובמזרח אירופה מאות צעירים ערבים. במקביל היא אירגנה פעילות פוליטית בקרב הסטודנטים הערבים בישראל.


מק"י תפסה את הציבור הערבי, המופלה לרעה, כציבור שיש לו אינטרס ברור בשינוי ההסדרים החברתיים בישראל. מתוך התפיסה הזאת היא פעלה לגייס אותו לכוחות השינוי, תוך שילובו במאבק יהודי~ערבי משותף.

פריצת דרך משמעותית בדרך להפיכתה של מק"י לכוח הגמוני בציבור הערבי היתה בבחירות לעיריית נצרת ב-1975.


לקראת אותן בחירות, מק"י הקימה חזית רחבה, בהשתתפות אקדמאים, סוחרים וצעירים בני העיר – וניצחה. לניצחון הזה נודעה משמעות גדולה כלפי כלל הציבור הערבי בישראל.


בתחילה, ההנהגה האנטי-ממסדית החדשה של נצרת עוררה התנגדות גדולה מצד רשויות המדינה, והובילה להחמרת הקיפוח מצידן. אבל החנק התקציבי שהוטל על העירייה לא הצליח לכופף אותה. להפך, העירייה השתמשה בו כדי לגייס את הציבור לפעולה. בתגובה למדיניות השלטון המרכזי, עיריית נצרת אירגנה פרויקטים גדולים של התנדבות לעזרת העיר. כך למשל, בעשור שאחרי בחירות 1975, אורגנו מדי קיץ מחנות התנדבותיים בעיר. אלפי צעירים השתתפו בהם וביצעו מיגוון עבודות של תשתית ושל שיפור חזות העיר. בצד התועלת המעשית שלהם, המחנות השנתיים הפכו לאירועים פוליטיים-תרבותיים: בערבים התנהלו אירועי תרבות, מופעים מוזיקליים ודיונים פוליטיים.


גיוס הציבור לתמיכה בעירייה במאבקה בשלטון נעשה גם באמצעות ועדים שהוקמו בשכונות העיר, ושהפכו ביטוי של דמוקרטיה עירונית ואמצעי לחיזוק המעורבות הפוליטית של הציבור.


נקודת ציון משמעותית במאבק על ההגמוניה בציבור הערבי היתה יום האדמה הראשון, ב-30 במרס 1976.

הוא יצא לפועל לאחר שמק"י ושותפיה בוועד ההגנה על האדמות, שהוקם באותה תקופה, הכריזו על יום של שביתה כללית במחאה על תיכנון גל נוסף של הפקעת אדמות ערביות, הפעם במרכז הגליל. השביתה לוותה בהפגנות סוערות. במהלך דיכוין, נורו למוות שישה אזרחים ערבים. חרף התוצאה הטרגית הזו, יום האדמה הצליח לבלום את גלי ההפקעה של אדמות ערביות בגליל ובמשולש ומאז, הפרקטיקה הזאת לא התחדשה.

בהמשך, מק"י ניסתה לתרגם את אנרגיית המחאה שהתבטאה ביום האדמה להקמת מסגרת פוליטית רחבה יותר. לקראת בחירות 1977 היא יזמה את הקמת חד"ש – חזית פוליטית בשיתוף קבוצה של ראשי רשויות ערביות, הפנתרים השחורים בהנהגת צ'רלי ביטון, וקבוצה של פעילי שלום בציבור היהודי. הרשימה החדשה התבססה על מצע פוליטי מינימליסטי של שש נקודות מרכזיות: שלום ישראלי~פלסטיני, מחויבות לענייני העובדים, הגנת המרחב הדמוקרטי, שוויון לאוכלוסייה הערבית, מאבק באפליה העדתית ושוויון זכויות לנשים.

השנים שאחרי יום האדמה היו שנות הדומיננטיוּת של מק"י ושל חד"ש בציבור הערבי בישראל. פוליטיקת החמולות ופוליטיקת שיתוף הפעולה עם הממסד נדחקה לשוליים. את מקומה החליפה פוליטיקה של גיוס הציבור הערבי למאבק למען שינוי פוליטי וחברתי. דור חדש של פעילים, לוחמניים ומעורבים יותר, נכנס לזירה הציבורית. שותפות יהודית~ערבית הפכה לפרדיגמה המקובלת בציבור הערבי – לא רק בנציגות בזירה הפוליטית הארצית, אלא גם בהתארגנויות הסטודנטים, בדיון הציבורי ובתקשורת.


אבל, הצלחתו של המהלך הזה היתה מוגבלת. הסיבה העיקרית לכך היתה, לדעתי, העובדה שהוא לא הצליח לפרוץ את המחסומים הפוליטיים והתודעתיים בציבור היהודי ובאמת לחדור אל ציבור הרוב במדינה, בין היתר בגלל המרחק הגדול בין עמדות ציבור הרוב לבין עמדות החברה הערבית בישראל, שהִקשה על הפוליטיקה של חד"ש לדבר לרבדים משמעותיים בקרבו. בסופו של יום, זו הפכה גם לנקודת החולשה המהותית של חד"ש: כיוון שבקרב ציבור הרוב לא הושגה תמיכה במהלך נרחב של שינוי, מעולם לא היה סיכוי אמיתי לקדם אותו. וחוסר היכולת לפרוץ לציבור היהודי גרמה לכך שחד"ש לא הצליחה להגשים את הבטחתה לציבור הערבי – שהתגייסותו למאבק אכן תוביל לשינוי מתקדם ודמוקרטי בארץ.


בשנות ה-1990, המקום המרכזי של חד"ש בציבור הערבי התחיל להתערער. תרמו לכך תהליכים שהתרחשו בעולם בכלל ובמזרח התיכון בפרט, וכן שינויים בחברה הערבית בישראל, ביניהם צמיחתן של שכבות ביניים מבוססות יותר. התערערות מעמדה של חד"ש תרמה להעמקת הדרתו של הציבור הערבי.


היתה רק תקופה אחת שאפשרה לציבור הערבי להיווכח ביתרונותיה של גישת שיתוף הפעולה עם ציבור הרוב. היה זה בימי ממשלת רבין, כאשר חד"ש היתה חלק מהגוש החוסם שאיפשר לממשלה להתקדם להסדר עם הפלסטינים. מי שלמד את הלקח מהמקרה הזה, אגב, היה דווקא הימין הישראלי. יכולתו של הציבור הערבי להטות את הכף בתוך הפוליטיקה הישראלית היא שהפריעה לו ובה הוא ביקש לפגוע. ואכן, לאורך השנים האחרונות הימין משקיע מאמצים גדולים בדה-לגיטימציה פוליטית של הציבור הערבי כדי למנוע את הישנות הגוש החוסם שאפשר את ממשלת רבין.


המעגל המתרחב של התנגדות למלחמה: מהשוליים למרכז


כשמלחמת לבנון הראשונה פרצה, ביוני 1982, היא נהנתה מתמיכה מקיר לקיר – בציבור, בתקשורת, וגם במערכת הפוליטית. בהצבעת אי-האמון שהתקיימה בכנסת, סיעת חד"ש, על ארבעת חבריה, היתה היחידה שהצביעה "נגד". כמה חברי כנסת נוספים נמנעו או נעדרו, אבל הרוב המכריע של הח"כים, מסיעות הקואליציה והאופוזיציה כאחד, תמכו.


אותי אישית המלחמה תפסה בשלהי שנה של פעילות אינטנסיבית בקמפוס הירושלמי. תנועת השמאל שבה הייתי חבר ניהלה אז מאבק ממושך להפלת שלטון הימין באגודת הסטודנטים. הפעולות הרבות שעשינו נגד שיטותיו האלימות של הימין עמדו לשאת פרי. לקראת סוף השנה נדמה היה שהדרך למהפך שמאלי באגודת הסטודנטים סלולה. סיעות הימין בקמפוס נקלעו לבידוד פוליטי. אלפי סטודנטים השתתפו בבחירות לאגודה חדשה ודמוקרטית.


ואז פרצה המלחמה.


ההחלטה לצאת להפגין נגדה כבר מיומה הראשון לא היתה פשוטה. קודם כל, דבר כזה מעולם לא קרה בישראל. היו כמה וכמה מלחמות לפני 1982, אבל אף פעם לא הפגינו נגדן ברחוב בימי הקרבות ממש.

אני זוכר את הדיון שקדם להפגנה הזאת, בערבו של היום הראשון של הלחימה, במעונות הסטודנטים בירושלים. אפילו בינינו, החבורה הקטנה של פעילי קמפו"ס, תנועת השמאל היהודית~ערבית באוניברסיטה, שהצטופפה בחדר הקטן במעונות, היו שהיססו אם לצאת למחאה.


למחרת הגענו להפגין מול משרד ראש הממשלה – קבוצה קטנה של כעשרים סטודנטים, יהודים וערבים. כַּתָב של רשת ב' הביא את הקולות שלנו ביומן הצהריים. קולות ראשונים נגד המלחמה נשמעו בתקשורת הישראלית. אמרנו שהמלחמה הזאת עוד תתברר כאסון לאומי, כהסתבכות מסוכנת ומיותרת שמנוגדת לאינטרס האמיתי של ישראל. את העמדה הבלתי-מקובלת שלנו הזו ניסינו להביע באופן שגם מתנגדיה יוכלו לשמוע אותה. הזעזוע של שותפַי לדירה במעונות הסטודנטים, כששמעו את הדיווח ברדיו, הראה שהצלחתנו היתה מוגבלת מאוד.


ובכל זאת לא ויתרנו על המאמץ לשכנע בעמדתנו הלא-מקובלת. המשכנו לפעול להרחבת מעגל ההתנגדות למלחמה. את העמדות הברורות שלנו הקפדנו להביע ברטוריקה לא מתלהמת. קראנו לזה "פוליטיקה של מעגל מתרחב": למרות שבשלב הראשון היינו בסך הכל קבוצה קטנה ורדיקלית, ניסינו לבנות את המסרים שלנו כך שיזמינו עוד ועוד אנשים סביבנו להצטרף למעגל ההתנגדות, ולא ישקפו רק את התחושות הקשות מאוד שלנו-עצמנו.


ומעגל ההתנגדות אכן התרחב במהירות.


לקראת סוף אותו שבוע התקיימה הפגנה נוספת, מול בית סוקולוב בתל-אביב, שאורגנה בידי הוועד לסולידריות עם אוניברסיטת ביר זית. השתתפו בה כמאה איש. שלושה שבועות לאחר מכן התקיימה בכיכר מלכי ישראל בתל-אביב הפגנת מחאה גדולה הרבה יותר, הפעם ביוזמת הוועד שהוקם נגד המלחמה בלבנון, בהשתתפות אלפים.


במקביל, השתתפנו גם בוויכוח הפנימי שהתנהל בתוך תנועת השלום הרחבה יותר באותם ימים, "שלום עכשיו". בשבועות הראשונים של הלחימה שלטה בתנועה גישה של "שקט, יורים" – לא מפגינים נגד מלחמה כל עוד היא מתנהלת. אבל האופי הרחב והמגייס של ההתנגדות שהחלה במעגל הרדיקלי, סייע לשכנע אנשים גם בתוך שלום עכשיו. שבוע אחרי הפגנת הוועד נגד המלחמה בלבנון, גם שלום עכשיו התגייסה סוף-סוף למחאה וקראה להפגנה נוספת, אף היא בכיכר מלכי ישראל. היא תוארה באותם ימים כ"הפגנת המאה אלף". בחודש ספטמבר באותה שנה, בעקבות הטבח במחנות הפליטים סברה ושתילה, התקיימה בכיכר מלכי ישראל הפגנת ענק נוספת שזכתה הפעם לשם "הפגנת הארבע מאות אלף".


במקביל הלכה והתרחבה תנועת "יש גבול", של סרבני המלחמה בלבנון, ומספר הסרבנים שנכלאו עלה במהירות מבודדים לעשרות ולמאות. גם כאן, המעשה הרדיקלי של הסירוב לשרת בלבנון לא נעטף ברטוריקה רדיקלית. "יש גבול" עיגנה אותו בהנמקות פטריוטיות ואפילו בדאגה לעתידו של הצבא. למעגל הסירוב הצטרף גם קצין בכיר, אל"מ אלי גבע, מח"ט שריון שביקש להשתחרר מתפקידו עקב התנגדותו להתגלגלות המלחמה.

לכל המהלכים האלה, במצטבר, היה חלק מסוים בעצירת המלחמה, ובהמשך גם בנסיגה החלקית מלבנון, בספטמבר 1983. במרוצת השנים, תרמה תנועה אחרת, "ארבע אמהות", לנסיגה המוחלטת מלבנון, בשנת 2000.


במאבק סביב מלחמת לבנון הראשונה אפשר היה לראות שינוי בעמדות ובגישה של הזרם המרכזי, וגם במה שנתפס בשעתו כקומונסנס. אם ביוני 1982 מלחמת לבנון נראתה כרעיון מוצלח לרוב האנשים בישראל, כעבור זמן אותו הרעיון נראה ליותר ויותר ישראלים כשקיעה חסרת תקווה בביצה טובענית. העמדות השתנו. תרם לכך, כמובן, מהלך המציאות – העובדה שהמלחמה הלכה והסתבכה והקורבנות הרבים שהיא גבתה. אבל בתוך המציאות הזו, היתה תרומה גם לתנועת התנגדות שפעלה באופן שיטתי על מנת להרחיב את מעגל הדורשים לשים קץ למלחמה ולשהייה בלבנון.


גם בימים הראשונים, כשפעולות ההתנגדות רק התחילו, בקרב המעגל המצומצם של פעילים רדיקליים נבחרו למחאה סיסמאות שדיברו אל ציבור רחב. דיברנו על כמה המלחמה היא חסרת תוחלת מבחינתה של ישראל, עד כמה היא לא תפתור בעיות אלא רק תייצר בעיות נוספות, עד כמה היא מנוגדת לאינטרס הלאומי האמיתי. במקום להיסגר בתוך עצמו, באמצעות רטוריקה רדיקלית, המעגל הראשון של המתנגדים פעל להשפיע על המעגל שסביבו. בסופו של דבר, המחאה נגד מלחמת לבנון הראשונה הצליחה לנצח בקרב על הקומונסנס ולהפוך את היציאה מלבנון לתביעה הגמונית.


סביבה והגמוניה: סיפורו של עשור מוצלח

"בוודאות לא יהיה פארק באיילון", הצהיר ממלא מקום ראש הממשלה, אהוד אולמרט, בכנס שהתקיים באוניברסיטת תל-אביב בינואר 2005. "הוא לא יקום", הוסיף, "כיוון שאין לו בסיס כלכלי, ועומדת מאחוריו רק רטוריקה ריקה ומתלהמת!".


שלוש שנים מאוחר יותר יצא הפארק הזה לדרך. המאבק הציבורי שניהלו פעילים סביבתיים הכריע את כרישי הנדל"ן שאולמרט אפילו הכחיש את עצם קיומם באותו דיון.


ראוי לספר בקצרה על המאבק הזה. יזמי הנדל"ן, שביקשו בעצם לבנות אלפי דירות בשטח הגדול שסביב מזבלת חירייה, ניהלו את מאבקם בתחכום. את המודעות שלהם נגד אירגוני הסביבה שלחמו בעד הפארק הם הכתירו בכותרת גדולה – "הירוקים נגד השחורים". הכוונה היתה שפעילי הסביבה דואגים לפרחים, וכלל לא חושבים על טובתם של תושבי שכונות דרום תל-אביב.


באותם ימים כיהנתי כיו"ר אירגון-הגג של אירגוני הסביבה בישראל, מסגרת המאחדת את כלל העמותות והיוזמות הסביבתיות בארץ. מול קמפיין הנדל"ניסטים, החלטנו לא להסתפק בקמפיין ירוק קלאסי. יצרנו קשר עם ועדי שכונות בדרום תל-אביב, וגיבשנו איתם שותפוּת מאבק סביב הטענה שדווקא שכונות הדרום זקוקות לפארק מטרופוליני גדול לידן, בדיוק כמו פארק הירקון הסמוך לשכונות צפון העיר.


"הקמפיין החברתי" של הנדל"ניסטים הסתיים בכישלון. התגייסות שכונות הדרום למען הקמת הפארק היטתה את הכף. בעזרת השדולה הסביבתית בכנסת דחפנו את הממשלה לקבל את ההחלטה על הקמתו. הוא נקרא לימים "פארק אריאל שרון".


את הופעתו של אולמרט בכנס ההוא ב-2005 אני זוכר גם מסיבה נוספת.


כותרת הכנס, שכראש התוכנית לצדק סביבתי בפקולטה למשפטים באוניברסיטת תל-אביב הייתי מעורב באירגונו, היתה "קרקע, הון ושלטון". אולמרט פתח את דבריו בשאלה: מה הקשר בין שלוש המילים שבכותרת? הוא טען שזו "כותרת שאין מאחוריה כלום", "שילוב פרובוקטיבי", "רטוריקה מתלהמת שחוקה שנעשית על-ידי אנשים שאינם יודעים על מה הם מדברים".


כשר התמ"ת דאז המופקד על תחום הנדל"ן, וכמי שכיהן כראש עיריית ירושלים, אולמרט הציע לנו להתנער מ"הסיסמאות שמאחוריהן מסתתרת רק יחצנות מיומנת, ולא ניתוח רציני, ולהתחיל לדבר לעניין". אחת-עשרה שנים מאוחר יותר, נכנס אולמרט לכלא לאחר שהורשע בקבלת שוחד מחברת "הזרע", אותה חברה שניסתה לקדם את תכניות הבנייה בשטחי פארק איילון.


פעילות התנועה הסביבתית בעשור הראשון של המאה ה-21 היא דוגמה נוספת להצלחה במאבק על ההגמוניה.

התנועה הסביבתית הפכה בעשור הזה לסיפור הצלחה: לצד פארק שרון שהוקם ליד תל-אביב, נחסמה תוכנית ספדי בהרי ירושלים – בשני המקרים הודות למאבק ציבורי נגד יוזמות נדל"ן ענקיות; מאבקי חופים ניצחו יוזמות נדל"ניסטיות והובילו לחקיקתו של חוק חופים כולל בשנת 2004, המגן על חופי ישראל; והיו עוד מאבקים מוצלחים. הגל הסביבתי העולה תרם גם למהפכה הסביבתית בחקיקה, החל משנת 2007: חוק אוויר נקי, חוק "המזהם משלם", חוקי האכיפה הסביבתית, חוק השקיפות הסביבתית וחוקים נוספים.


גם כאן, להתפתחות השקפת העולם של התנועה הסביבתית היתה תרומה ליכולתה לנהל מאבק על ההגמוניה. הגישה הקלאסית של הגנה על הטבע מפני פיתוח, והתפיסות הרומנטיות והנוסטלגיות שאפיינו את התנועה הסביבתית בתחילת דרכה, פינו את מקומן לתפיסה סביבתית-חברתית כוללת: שיח שידע לשרטט את דמותם של הנפגעים מהבעיות הסביבתיות, ובה בעת ידע גם לסמן את הפוגעים, אלה שמקדמים אינטרסים כלכליים צרים על חשבון הסביבה והבריאות.


התנועה הסביבתית הצליחה ככל שידעה לדבר על בני אדם, ולא רק על פרחים ועצים, ולשלב בין מיגוון הקולות השונים והנבדלים של האירגונים השונים לכדי מקהלה אחת שתישמע קוהרנטית באוזני הציבור הרחב. כך היא הצליחה, לפרקים, להתמודד בשדה ההגמוני ולקדם הישגים במציאות.


ההזדמנות לבחון בבחירות את כוחה של האג'נדה הסביבתית-חברתית הגיעה בשנת 2008 בתל-אביב.


לרכישת הספר בהנחה לחצו על הקישור והכניסו את הקוד 5221 


ד"ר דב חנין הוא משפטן ופעיל לשינוי חברתי. כיהן כיו״ר ארגון הגג של ארגוני הסביבה בישראל. בשנת 2008 זכה ב-34% מהקולות בבחירות לראשות עיריית ת״א- יפו. נבחר לכנסת ב-2006 ברשימת חד״ש והיה מצטיין המשמר החברתי והמשמר המגדרי, אביר איכות השלטון ובעל אות הפרלמנטר. העביר עשרות חוקים חברתיים, סביבתיים ובענייני זכויות אדם. בין הספרים שכתב "מקום לתיקון" (עם פרופ' אריה ארנון) ן"גלובליזציה". פרש מהכנסת בראשית 2019 כדי לקדם שינוי מהשטח.

פרופ' דני פילק הוא רופא, מרצה לפוליטיקה וממשל ופעיל פוליטי וחברתי. ממייסדי ההנהגה של תנועת "עומדים ביחד" וחבר הנהגתה. היה יו"ר וכיום חבר הנהלה של עמותת "רופאים לזכויות אדם". חבר הנהלת "מרכז אדווה – שוויון וצדק חברתי בישראל". חוקר החברה הישראלית ומערכת הבריאות. בין הספרים שכתב או ערך, "שלטון ההון" (עם פרופ' אורי רם), "פופוליזם והגמוניה בישראל" ו"הפוליטיות של הקומיקס".

الجمهور العربي: قيود الهيمنة مغلقة في صندوق

في واقعٍ يبدو وكأنه مفقودًا وأحيانًا مسدود، يعرض داني فيلك ودوف حنين ما يمكن فعله وكيف ينبغي القيام بذلك. أجزاء مختارة من كتابهما "ما العمل الآن"

دوف حنين وداني فيلك

 دوف حنين وداني فيلك

17.1.21

 الجمهور العربي: قيود الهيمنة مغلقة في صندوق

غلاف الكتاب "ما العمل الآن"، من إصدار كتب يديعوت

ترجمة: سميح غنادري


لشراء الكتاب بسعر مخفّض اضغطوا على الرابط وادخلوا الرقم5221 


مقدّمة


إشعال النور في الأيام المظلمة


هذا كتاب متفائل موجّه للمتشائمين أيضًا.


تفاؤل الكتاب ليس تفاؤلًا ساذجًا. نحن لا نقصد جنة عدن للحمقى السخفاء، ونعي كليًا درامية الواقع في القرن الحادي والعشرين وأخطارها العديدة، وأنه تهبّ رياح سيئة أثناء كتابة هذا الكتاب.


السؤال الأول الذي يجب أن نواجهه هو: هل بالإمكان الحديث عن تغيير هام للأفضل في العالم الاجتماعي الذي تبرز فيه بالذات تغييرات مقلقة نحو الأسوأ؟ نعتقد أن هذا ممكن. هذا هو الادّعاء المركزي في كتابنا.


لا نتجاهل الأخطار الموجودة، ولا نقلّل أيضًا من عظمتها، ولكننا ندّعي وجود فتحات ومنافذ نحو الأفضل إلى جانب وجود الأخطار والتهديدات الكامنة. سيكون بالإمكان إحداث التغيير إذا ما أتقنا تحليل الأوضاع وأشرنا، من خلال هذا التحليل، إلى استراتيجية للتغيير. وبناءً عليه، هدفنا هنا ليس فقط التخطيط لرؤيا مبنية على التغيير الإيجابي، وإنما أيضًا الإشارة إلى طريق وبرنامج عمل بهدف دفعها وتقدّمها عمليًا.


الجمهور العربي: قيود الهيمنة مغلقة في صندوق


بعد قيام الدّولة أصبح السّكان العرب أقليّة في وطنهم من أصل غالبيّة الشعب الذين أصبحوا لاجئين. الشعب الذي كان الأغلبية في البلاد في زمن الانتداب البريطاني أصبح أقليّة مُستضعفة. في العقديْن الأوّليْن لقيام الدولة كانت البلدات العربيّة تحت الحكم العسكري. سيطرت المؤسسة الإسرائيلية على الجمهور العربي بمساعدة سياسة الحمائل وأيضًا من خلال إقامة أحزاب رعايا قامت بتأسيسها. كان من الواضح أمانة وتبعية تلك الأحزاب للمؤسسة السلطوية. دعمَ نوّاب الكنيست من تلك الأحزاب دوام الحكم العسكري على العرب الذي يتناقض كليّاً مع مصالح الجمهور الذي من المفروض أن يمثّله هؤلاء النواب.


الحزب الشيوعي الإسرائيلي "ماكي" كان القوّة السياسيّة الوحيدة في المجتمع العربي، الذي عملَ خارج تأثير المؤسسة الحاكمة. كان "ماكي" في بداية الطريق بعيدًا جدًا على أن يكون سائدًا بين الجمهور العربي. أيّد أعضاؤه في عام 1947 قرار التّقسيم الذي رفضه في حينه الشعب الفلسطيني وقيادته في تلك الأيام. ولكن رغم تأييد "ماكي" لقيام دولة إسرائيل، لاحقت المؤسسة الإسرائيلية نشطاءه وعملت كل شيء لجعل الحزب في الهوامش اللاشرعية.

أقام الحزب الشيوعي في ظلّ هذه الظروف المركّبة مشروعًا متعدّد الأبعاد، تعدّى العمل الحزبي المباشر والمتّبع. كانت احدى الفعاليّات المركزيّة له هي النّشاط الثّقافي، الفنّي والأدبي، من خلال وبواسطة صحيفة "الاتّحاد" والمجلّة الأدبيّة "الجديد". أصبحت الاتّحاد والجديد منصّات مركزيّة للمبدعين الذين نشروا بإبداعاتهم رسائل النّضال القومي والاجتماعي من أجل التّغيير، بالإضافة إلى الرّسائل الشّخصية. برزت إلى جانب فروع الحزب، فروع الشبيبة الشيوعية التي كانت في بلدات عديدة، الإطار الوحيد لتعبئة وقت الفراغ وللتعليم اللامنهجي لجيل الشباب. بدأ الحزب ابتداءً من سنة 1960 بإرسال مئات الطلاب من الشباب العرب للدراسة الأكاديمية في الإتحاد السوفييتي وشرق أوروبا، ونظّم نشاطًا سياسيًا بين الطلاب الجامعيين العرب في إسرائيل.

رأى الحزب الشيوعي الإسرائيلي أن للمجتمع العربي الذي يعاني من التمييز ضدّه، مصلحة واضحة في تغيير الأنظمة الاجتماعيّة داخل إسرائيل، وانطلاقًا من هذا الموقف عمل الحزب في تجنيد القوى لإحداث التغيير من خلال المشاركة في النضال اليهودي – العربي المشترك.


انتخابات بلديّة الناصرة، عام 1975، كانت شقّ طريق الحزب الشيوعي إلى قوّة مهيمنة داخل المجتمع العربي. أقام الحزب لتلك الانتخابات جبهة واسعة بمشاركة أكاديميين، تجار، حرفيين، طلاب جامعيين وشباب... وانتصرت الجبهة. كان لذاك الانتصار أهمية كبرى وذات تأثير على المجتمع العربي في إسرائيل.


واجهت القيادة الجديدة للناصرة، المعادية للمؤسسة السلطويّة، في بداية أعمالها معارضة كبرى من جهة السّلطات الرسميّة التي قادت إلى تفاقم الظّلم. تضييق الميزانيّات الّذي جرى فرضه على البلدية لم ينجح في منعها وردعها، بل على العكس، فقد استعملته البلديّة لتجنيد الجمهور للعمل. ردًّا على سياسة السّلطة المركزيّة نظّمت بلديّة النّاصرة مشاريع تطوعيّة كبرى لمساعدة المدينة. هكذا جرى تنظيم مخيّمات للعمل التّطوعي في كلّ صيف من العِقد الذي تلى انتخابات عام 1975. شارك آلاف الشباب في تلك المخيمات ونفّذوا أعمالًا متنوعة في تأسيس وهيكلة البنية التحتية وتحسين مظهر المدينة. إلى جانب الفائدة المرئيّة، كانت المخيمات السّنويّة نشاطًا سياسيًا – اجتماعيًا. في كلّ مساء، هناك أمسيات ثقافيّة، عروض موسيقيّة ومناقشات سياسيّة. علاوة على ذلك، تمّ تجنيد الجمهور لدعم نضال البلديّة ضد السّلطة، بواسطة إقامة لجان أحياء الّتي أصبحت تعبيرًا عن الديمقراطية المدنيّة للمدينة وأداة لتقوية وتعزيز المشاركة السياسية للجمهور.


يوم الأرض، في الثلاثين من آذار 1976، كان النّقطة الهامة الّتي أثرت على هيمنة الجمهور العربي. حدثَ يوم الأرض بعد أن أعلن الحزب الشيوعي وشركاؤه في لجنة الدفاع عن الأراضي التي تأسست في تلك الفترة عن اضراب عام في يوم الثلاثين من آذار احتجاجًا على مخطط إضافي لمصادرة الأراضي العربية في مركز الجليل هذه المرّة. ترافق الإضراب بمظاهرات غاضبة جرى في اثناءها إطلاق النار من قِبل الشرطة وقُتل ستة مواطنين عرب. ورغم هذه النتيجة التراجيدية نجح يوم الأرض في وقف موجة مصادرة الأراضي العربية في الجليل والمثلث، ومنذ يومها وحتى الآن لم تتجدد عمليات المصادرة.


حاول الحزب الشيوعي بعد الإضراب الاستثمار بجهود الاحتجاج التي جرى التعبير عنها في يوم الأرض لإقامة إطار سياسي أكثر اتّساعًا. بادرَ الحزب عشية انتخابات عام 1977 لتأسيس الجبهة الديمقراطية للسلام والمساواة. جبهة سياسية بمشاركة مجموعة من رؤساء سلطات محلية عربية والفهود السود بقيادة تشارلي بيطون والمجموعة اليهوديّة نشطاء من أجل السلام. اعتمدت القائمة الجبهاويّة الجديدة برنامجًا سياسيًا قائمًا على أساس الحد المتفق عليه. ويشمل ست نقاط مركزية هي: سلام إسرائيلي – فلسطيني، التزام بقضايا العاملين، الدفاع عن الديمقراطية، المساواة للجماهير العربية، النضال ضد التفرقة الطائفية، المساواة في الحقوق مع المرأة.


السنوات الّتي تلت يوم الأرض كانت سنوات رجحان وسيادة تأثير الحزب الشيوعي والجبهة على الجماهير العربية في إسرائيل، واقصاء سياسة الحمائل ولسياسة التعاون مع المؤسسة الحاكمة. وتّم تبديل السياسة القديمة بسياسة تجنيد الجمهور العربي للنضال لإحداث التغيير السياسي والاجتماعي. دخلَ إلى الحلبة الجماهيرية جيل جديد من النشطاء والمحاربين الفعّالين. وأصبح نموذج المشاركة اليهودية – العربية مقبولًا لدى المجتمع العربي ليس فقط على صعيد التمثيل السياسي القطري، وإنما أيضًا بين تنظيمات الطلاب الجامعيين وفي النقاش الجماهيري في وسائل الإعلام.


ولكن استمرار نجاح هذا المسار كان محدودًا. يعود السّبب الرّئيسيّ لهذا، حسب رأيي، إلى عدم قدرة ذاك التحوّل الجديد على اختراق الحواجز السياسيّة والإدراكية لدى المجتمع اليهودي، كما والوصول حقًا للغالبيّة في الدّولة بسبب البُعد والاختلاف الكبير بين موقف غالبيّة المجتمع الاسرائيلي ومواقف المجتمع العربي. صعّبَ هذا الأمر على الجبهة الحديث مع فئات وطبقات ذات تأثير في الوسط اليهودي. أدّى ذلك في نهاية المطاف إلى تشكيل نقطة ضعف جديّة للجبهة، لأنه لم يتم تحصيل الدّعم الواسع لمسار التغيير لدى غالبيّة المجتمع الاسرائيلي، ولم تتوفر الإمكانيّة الحقيقيّة أبدًا لإحداث التغيير. عدم مقدرة الجبهة على التغلغل داخل المجتمع اليهودي أدّى إلى عدم نجاحها في تحقيق وعدها للمجتمع العربي في أن وجوده في النضال سيؤدي إلى تغيير تقدّمي وديمقراطي في البلاد.


في سنوات التسعينات بدأت مكانة الجبهة تزعزع في المجتمع العربي. وساهمت في هذا عدّة أحداث جرت في العالم عمومًا وفي الشرق الأوسط خصوصًا، وأيضًا حدوث تغييرات في المجتمع العربي في إسرائيل، كان من بينها نموّ طبقة وسطى راسخة وأكثر قوّة. ضعْضعة مكانة الجبهة ساهمت في إضعاف وإقصاء الجمهور العربي.


الفترة الوحيدة التي أتاحت للمجتمع العربي التّأكد من أفضليات العمل المشترك مع "الغالبيّة" هي فترة حكومة رابين، عندما كانت الجبهة جزءًا من المعارضة. هذا أتاح للحكومة السعي نحو اتّفاق سلام مع الفلسطينيين. ومن هنا، كانت هذه عبرة لليمين الاسرائيلي. كما أنّ نجاح المجتمع العربي لإمالة وترجيح الكفّة في السّياسة الإسرائيلية، أزعجت اليمين وأرادوا التّغلب عليه. وهذا ما حدث حقًا، إذ وظّف واستثمر اليمين في السنوات الأخيرة جهودًا كبيرة لإلغاء الشرعيّة السياسيّة للمجتمع العربي، من أجل منع تكرار ذات الظروف التي اتاحَت تشكيل حكومة رابين.


الدّائرة المتّسعة لمعارضة الحرب


من الهوامش إلى المركز


عندما انفجرت حرب لبنان الأولى في يونيو 1982 حظيت بإجماع تام من قبل الجمهور ووسائل الإعلام وأيضًا من الجهاز السّياسي. عندما تمّ التّصويت في الكنيست على نزع الثّقة عن الحكومة الذي اقترحته كتلة الجبهة، صوّت مع الاقتراح فقط الأعضاء الأربعة لكتلة الجبهة. وامتنع عن التّصويت أو غاب عن حضور الجلسة بعض أعضاء الكنيست. ولكن غالبيّة أعضاء كُتل الائتلاف وكتل المعارضة دعموا الحكومة على حدّ سواء.


أنا شخصيًا، فكانت الحرب عقب سنة أكاديميّة مكثّفة بالنّشاطات في كتلة "كامبوس" في الجامعة العبريّة. "كامبوس" هي حركة يساريّة للطلاب الجامعيّين الّتي أدارت نضالً متواصلًا لإسقاط سلطة اليمين في نقابة الطلاب الفعاليات العديدة التي قمنا بها ضد عنف اليمين كانت على وشك الازدهار والنّجاح. ظهر مع اقتراب نهاية السنة أن المسار نحو الانقلاب اليساري في نقابة الطلاب ممهّد، إذ جرى زج كتلة اليمين في الحرم الجامعي في عزلة سياسية. حيث الآلاف من الطّلاب الجامعيين شاركوا في انتخابات نقابة جديدة وديمقراطية.


اندلعت الحرب في ذاك الوقت. وقرار التظاهر ضد الحرب منذ اليوم الأوّل للحرب لم يكن سهلًا. أوّلًا وليس آخرًا، أمرًا كهذا لم يحدث أبدًا في السّابق في إسرائيل. جرت عدة حروب قبل عام 1982 ولكن لم يحدث أبدًا أن يخرجوا للتظاهر في نفس يوم اندلاعها.


أذكر النقاش الذي جرى قبل المظاهرة في مساء اليوم الأول من الحرب في غرفة صغيرة في مساكن الطّلبة في أورشليم. حتّى بيننا نحن المجموعة الصّغيرة لنشطاء "كامبوس"، الحركة اليهوديّة – العربيّة في الجامعة، كان تردّد وتساؤل حول قرار الخروج للتظاهر.


ذهبنا للتظاهر في اليوم التالي أمام مكتب رئيس الحكومة. كنّا مجموعة مكوّنة من عشرين طالبًا يهوديًا وعربيًا. مراسل شبكة الإذاعة "ب“ أسمعَ اصواتنا في نشرة الظهر. كانت الأصوات الأولى ضدّ الحرب الّتي جرى بثّها في وسائل الإعلام. قلنا إن هذه الحرب ستكون كارثة قومية على إسرائيل وستؤدي إلى تعقيد ومضاعفة الأمور بشكلٍ خطير بِغنى عنهُ، وتعارض المصالح الحقيقيّة لإسرائيل. وحاولنا التّعبير عن موقفنا الغير مقبول بشكل يتيح حتى لمن يعارضه أن يسمعه. الزعزعة التي أصابت شركائي في سكن الطّلبة عندما سمعوا أقوالنا في تقرير الإذاعة أثبتت أن نجاحنا كان محدودًا جدًا.


بالرغم من هذا لم نتنازل عن جهودنا للإقناع بموقفنا غير المقبول. واصلنا العمل لتوسيع دائرة معارضة الحرب. وحرصنا على التّعبير عن معارضتنا للحرب بشدّة، وتجنّب العربدة والصّراعات. أطلقنا على هذا "سياسة الدائرة الواسعة". ورغم أننا كنّا في المرحلة الأولى مجموعة صغيرة وراديكالية، حاولنا أن نبني رسائلنا بشكل يجعل انضمام المزيد والمزيد من الأشخاص حولنا لدائرة معارضة الحرب دون أن يتبنوا مواقفنا الحادّة والقاطعة. هكذا اتّسعت حقًا المعارضة.


جرت مظاهرة إضافية في نهاية الأسبوع مقابل بيت سوكولوف في تل أبيب، قامت بتنظيمها لجنة للتضامن مع جامعة بيرزيت، وشارك فيها مائة شخص. وجرى تنظيم مظاهرة حاشدة بعد ثلاثة أسابيع في ساحة "ملوك إسرائيل" في أبيب بمشاركة الآلاف، بمبادرة اللجنة التي أقيمت ضد الحرب في لبنان.

شاركنا بالمقابل مع هذا في النقاشات الداخلية التي جرت داخل حركة السّلام الواسعة في تلك الايام – حركة "السلام الآن". وكان قد سادَ على الحركة في الأسابيع الأولى شعار "اسكتوا، يطلقون النار" – بمعنى لا يجوز التظاهر ضد الحرب ما دامت مستمرّة. ولكن الطابع الواسع والمجنّد للمعارضة في الدائرة الراديكالية ساعد في إقناع أشخاص من حركة "السلام الآن" أيضًا. بعد مرور أسبوع على مظاهرة اللجنة ضد الحرب في لبنان تجنّدت وأخيرًا حركة.


"السلام الآن" للاحتجاج ودعت لمظاهرة إضافية جرت هي الأخرى في ساحة ملوك إسرائيل. تمّ يومها وصف تلك المظاهرة بأنها "مظاهرة المائة ألف". وجرت في شهر أيلول من تلك السنة في ساحة "ملوك إسرائيل" مظاهرة إضافية وعملاقة بعد المذبحة في مخيمي اللاجئين صبرا وشاتيلا. حظيت تلك المظاهرة باسم "مظاهرة الأربعمائة ألف".


في ذات الوقت، كبرت حركة "يوجد حد" لمعارضي الحرب في لبنان. وارتفع عدد المعتقلين من رافضي الخدمة في الجيش من حركة "يوجد حد" إلى عشرات ومئات. أيضًا هنا لم يتم طرح رفض الخدمة في لبنان في خطابة وبلاغة راديكالية. طرحت وشرحت "يوجد حد" الموضوع بتبريرات وطنيّة، وبقلق على مستقبل الجيش. انضم لدائرة الرفض ضابط كبير هو القائد إيلي غيفع، قائد لواء المدرّعات، حيث طلب اقالته من وظيفته في أعقاب معارضته لتدهور وتفاقم الحرب.


أخذت هذه الأحداث المتراكمة دور مُعيّن في ايقاف الحرب، وأيضًا فيما بعد في الانسحاب الجزئي من لبنان في أيلول 1983. ومع مرور سنوات، ساهمت حركة أخرى، حركة "أربع أمّهات"، في الانسحاب الكامل من لبنان في سنة 2000.


في حرب لبنان الأولى، بإمكاننا رؤية تغيير في مواقف وتوجّه التيار المركزي، وفيما جرى اعتباره في حينه بأنه منطقيّ. وإذا اعتبرت الغالبيّة في إسرائيل في حزيران 1982 أن حرب لبنان فكرة ناجحة. رأى المزيد والمزيد من الإسرائيليين بعد مرور الوقت أن الحرب رسوب بلا أمل في مستنقع يُغرق مَنْ يدخله. هكذا، تغيّرت المواقف. ومن المفهوم أنه سبق هذا مسار واقع الأحداث – حقيقة أن الحرب تعقدت وسبّبت العديد من الضحايا. ولكن في ظلّ هذا الواقع كانت مساهمة لحركة المعارضة أيضًا التي نشطت بصورة منهجية لتوسيع دائرة المطالبين بوضع حد للحرب، والخروج من لبنان.

بدأت معارضة الحرب في الأيام الأولى لها في أوساط دائرة صغيرة لنشطاء راديكاليين، اختاروا هم أيضًا لاحتجاجاتهم شعارات خاطبت جمهورًا واسعًا. تحدّثنا عن أنّ الحرب غير مفيدة وما من مصلحة فيها لإسرائيل، إضافةً أنّها لن تحل المشاكل، بل ستُنتج المزيد منها، وتعارض المصلحة القوميّة الحقيقيّة. بدلًا من الانغلاق داخل ذاته عن طريق الخطاب الراديكالي، نشطت الحلقة الأولى لمعارضي الحرب للتأثير على الحلقات التي تحيطها. في نهاية المطاف نجح الاحتجاج في الانتصار وفي جعل الخروج من لبنان مطلبًا مهيمنًا.


البيئة والهيمنة: قصّة عِقد ناجح


"بالتّأكيد لن تكون حديقة في أيلون" – هذا ما أعلنه القائم بأعمال رئيس الحكومة إيهود أولمرت، في الاجتماع الذي عُقِد في جامعة تل أبيب في كانون الأوّل عام 2005. وأضاف: "لن تقوم حديقة لأنه لا توجد قاعدة اقتصادية لها، وتقف من ورائها خطاب فارغ يدعي للغضب!".


بعد مرور ثلاث سنوات عن هذا الكلام، بدأوا بناء الحديقة، وانتصر النّضال الجماهيري الذي أداره نشطاء البيئة والمناخ ضد رؤوس العقارات، الذي نفى أولمرت حتى وجوده في النقاش عن الموضوع.


كنتُ في تلك الأيام رئيسًا للمنظمة العامّة التي تشمل منظمات البيئة في إسرائيل. وهي إطار يُوحّد عموم جمعيات ومبادرات البيئة في البلاد في مواجهة مالكي العقارات. قررّنا عدم الاكتفاء بحملة خضراء كلاسيكية. أجرينا اتصالات مع لجان بعض الأحياء في جنوب تل أبيب، وبلورنا معهم مشاركة نضالية حول الفكرة بأن أحياء الجنوب بحاجة إلى منتزه متحضّر، تحيط به وتحتضنه حدائق مثل "هياركون" المجاور لأحياء شمال المدينة.

انتهت حملة أصحاب العقارات بالفشل. تجنّدْ أحياء الجنوب لإقامة الحديقة، رجّحت كفّة الميزان لصالحهم. وبمساعدة مجموعة الضغط للبيئة في الكنيست، دفعنا الحكومة نحو الموافقة على إقامة الحديقة التي جرت تسميتها فيما بعد "حديقة أريئيل شارون".


أذكرُ ظهور أولمرت في اجتماع عُقِد عام 2005 لسبب آخر. كان ذاك اجتماعًا شاركتُ في تنظيمه بصفتي رئيسًا لبرنامج العدالة البيئية في كليّة الحقوق في جامعة تل أبيب. كان عنوانه "الأرض"، المال، السلطة". افتتح أولمرت كلامه بسؤال: ما هي العلاقة بين الكلمات الثلاث الظّاهرة في العنوان؟ ادّعى أن هذا "عنوان فارغ" وهو "دمج استفزازي" و "خطاب مستنزف وأضحوكة يقوم بها أشخاص لا يفهمون عمّا يتكلمون".


بصفته يومها وزيرًا مسؤولًا عن الانتاج القومي وعن مجال العقارات، وعلاوة على أنّه رئيسًا سابقًا لبلدية أورشليم، اقترح أولمرت علينا تجاهل "الشعارات التي تختبئ من ورائها الرغبة بالشهرة الإعلامية، بدلًا من التحليل الجدّي، وأن نبدأ في الحديث عن الموضوع". وبعد مرور 11 عامًا على هذا الكلام دخل أولمرت إلى السجن بعد إدانته في قضية "هزيرع"، الشركة التي حاولت تعجيل تنفيذ مخططات البناء على أراضي حديقة أيلون.

نشاطات وأعمال حراك البيئة في العقد الأول من القرن الحادي والعشرين مثالًا إضافيّ عن نجاح النّضال من أجل الهيمنة. أصبح حراك البيئة في ذاك العقد قصة نجاح، وبالإضافة لحديقة شارون التي أُقيمت بجانب تل أبيب، جرى عرقلة خطة "سفدي" في جبال أورشليم. تحقق ذلك في الحالتيْن بفضل النضال الجماهيري ضد مبادرات لعقارات كبيرة. وفي إطار النضال للحفاظ على عقارات الشطوط، انتصرت المبادرة لسن قانون المحافظة على شواطئ إسرائيل في سنة 2004. وهنالك عدة نضالات أخرى الّتي انتصرت. ساهمت هذه الموجة البيئية في سن قوانين ابتداءً من سنة 2007. مثلًا: قانون الهواء النقيّ، قانون "مَنْ يلوّث، يدفع"، قانون الحفاظ على البيئة، قانون الشفافية والعلنية فيما يخص البيئة وعدّة قوانين أخرى.


هنا أيضًا، وعلى ضوء تطوّر نظرة العالَم فيما يخصّ حراك البيئة، زادت المساهمة في النضال من أجل الهيمنة، النظرة الكلاسيكية للدفاع عن الطبيعة في مواجهة التقدم، والتصورات العاطفيّة والحنين إلى الماضي التي ميزّت حركات البيئة في بدايات طريقها، أخلت الطريق لمفاهيم بيئيّة – اجتماعيّة شاملة. هذا الخطاب باشر باكتشاف المتضررين من المشاكل البيئيّة، وأجاد في الوقت نفسه الإشارة إلى الذين يسبّبون الإصابات. هم هؤلاء الذين يبادرون لتحقيق مصالحهم الاقتصادية الصّغيرة على حساب البيئة والصحة.


نجحت حركة البيئة عندما بدأت الحديث عن الانسان، وليس فقط عن الورود والأشجار. أدركت أيضًا كيفيّة الدمج بين تنوّع الأصوات المتنوّعة والمنفصلة للمنظمات المختلفة، ومن ثمّ جمعها في جوقة واحدة مترابطة ومتداخلة توصل نغماتها لآذان الجمهور الواسع. هكذا نجحت على عدّة مراحل في مواجهة حقل الهيمنة وتحقيق مكاسب على أرض الواقع. في عام 2008 أُتيحت الفرصة لإلقاء نظرة على مدى قوّة الأجندة البيئية – الاجتماعية في تل أبيب.


ترجمة: سميح غنادري


لشراء الكتاب بسعر مخفّض اضغطوا على الرابط وادخلوا الرقم5221 

د. دوف حنين: حقوقي وناشط في مجال التغيير الاجتماعي. رأسَ منظمات البيئة في إسرائيل، وكان نائبًا في الكنيست عن قائمة الجبهة الديمقراطية للسلام والمساواة منذ عام 2006. نافس في سنة 2008 على رئاسة بلدية تل أبيب. حظي بأوسمة ومراكز الامتياز للحرس الاجتماعي والجندريّ، وحاز على وسام فارس جودة السلطة وعلى ميدالية البرلماني المتميز. قرّر في عام 2019 الاستقالة من الكنيست حتى يتفرّغ لدعم ودفع التغيير من خلال العمل الميدانيّ. من مؤلفاته:"مكان التغيير" (مع البرفيسور أرييه أرنون) و "العولمة".

بروفيسور داني فيلك: طبيب ومحاضر في موضوع السياسة والسلطة، ناشط في المجال السياسي والاجتماعي، وباحث في مجال المجتمع الإسرائيلي وجهاز الصحة. هو من مؤسسي حراك "نقف معًا" وعضو في قيادته. شغل منصب رئيس جمعية "أطباء من أجل حقوق الإنسان"، وهو اليوم عضو في إدارتها. ألّف كتبًا من بينها:"سلطة المال" (مع البروفيسور أوري رام)، و"الشعبوية والهيمنة في إسرائيل" و"سياسات الكوميكس".

إذا كنتِ امرأة، فإنّ بينيت هو عدوّك الأكبر

إذا كنتِ امرأة، فإنّ بينيت هو عدوّك الأكبر

دورون أروخ

سوف يغرق الشرق الأوسط بالمياه عمّا قريب - مقابلة مع نوعَم خومسكي وروبرت بولين

سوف يغرق الشرق الأوسط بالمياه عمّا قريب - مقابلة مع نوعَم خومسكي وروبرت بولين

سالي عبد وعيلاي أبرموفيتشة

وصلتم للمكان الصحيح. أهلًا وسهلًا بكم وبكن في "أغلبية"!

وصلتم للمكان الصحيح. أهلًا وسهلًا بكم وبكن في "أغلبية"!

مقال المجلّة

אם את אישה, בנט הוא האויב הכי גדול שלך

אם את אישה, בנט הוא האויב הכי גדול שלך

דורון ארוך

בקרוב, המזרח התיכון יוצף במים - שיחה עם נועם חומסקי ורוברט פולין

בקרוב, המזרח התיכון יוצף במים - שיחה עם נועם חומסקי ורוברט פולין

סאלי עבד ועילי אברמוביץ'

הגעתם למקום הנכון. ברוכות וברוכים הבאים ל-רוב!

הגעתם למקום הנכון. ברוכות וברוכים הבאים ל-רוב!

מאמר מערכת